{"id":436,"date":"2025-07-19T12:45:15","date_gmt":"2025-07-19T12:45:15","guid":{"rendered":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/?p=436"},"modified":"2025-07-19T12:45:15","modified_gmt":"2025-07-19T12:45:15","slug":"436","status":"publish","type":"post","link":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/?p=436","title":{"rendered":""},"content":{"rendered":"
\n
\"\"<\/a><\/figure>\n<\/div>\n\n\n

W (90) numerze kwartalnika \u201cNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 i Pami\u0119\u0107\u201d wydawanego przez Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci w Warszawie ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 c\u00f3rki Ma\u0142gorzaty Karoliny Piekarskiej pt. Archiwum fotografi czne Macieja Piekarskiego
w zbiorach Archiwum Akt Nowych i\u2026
Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n\n\n\n

W dniu 21 pa\u017adziernika 2024 roku, a wi\u0119c w 92. rocznic\u0119 urodzin historyka sztuki i publicysty Macieja Paw\u0142a Piekarskiego (1932\u22121999), a prywatnie mojego Ojca, uroczy\u015bcie przekaza\u0142am do zbior\u00f3w Archiwum Akt Nowych negatywy jego zdj\u0119\u0107, kt\u00f3re wykona\u0142 pod koniec lat oraz w latach 50. i 60. Tak naprawd\u0119 negatywy i zbi\u00f3r fotografii AAN dosta\u0142o ode mnie ju\u017c kilka lat temu, ale chodzi\u0142o o zorganizowanie uroczysto\u015bci, gdy\u017c przekaz liczy ponad tysi\u0105c negatyw\u00f3w i kilkadziesi\u0105t fotografii. Dyrekcja Archiwum uzna\u0142a, \u017ce bezp\u0142atne przekazanie takiego zbioru w spos\u00f3b uroczysty mo\u017ce stanowi\u0107 informacj\u0119 dla spo\u0142ecze\u0144stwa o tym, czym zajmuj\u0105 si\u0119 Archiwa Pa\u0144stwowe i tym samym by\u0107 zach\u0119t\u0105 dla innych do przekazywania domowych archiw\u00f3w. Negatywy zosta\u0142y przez mojego Ojca dok\u0142adnie opisane i ponumerowane, co wynika\u0142o z faktu, \u017ce by\u0142 on muzealnikiem, gdy\u017c 17 lat sp\u0119dzi\u0142 w Muzeum Narodowym jako kustosz, a w ostatnim roku muzealniczej pracy by\u0142 zast\u0119pc\u0105 dyrektora Muzeum w \u0141azienkach. Potem trafi\u0142 do Telewizji Polskiej, w kt\u00f3rej pracowa\u0142 a\u017c do \u015bmierci w 1999 roku. Dzi\u015b jego imi\u0119 nosi studio D w telewizyjnej siedzibie przy placu Powsta\u0144c\u00f3w Warszawy.<\/p>\n\n\n\n

Myli\u0142by si\u0119 jednak ka\u017cdy, kto by pomy\u015bla\u0142, \u017ce Ojciec marzy\u0142 o byciu muzealnikiem, dziennikarzem czy publicyst\u0105. To los sprawi\u0142, \u017ce tak zapisa\u0142 si\u0119 w historii polskiej kultury. II wojna \u015bwiatowa, a w szczeg\u00f3lno\u015bci Powstanie Warszawskie odcisn\u0119\u0142y na nim pi\u0119tno. Jak sam napisa\u0142. w swoich wspomnieniach z czas\u00f3w wojny, zatytu\u0142owanych Tak zapami\u0119ta\u0142em, a wydanych przez Pa\u0144stwowy Instytut Wydawniczy w 1979 roku w tzw. \u201eserii z syrenk\u0105\u201d, bilans wojny to dla niego \u201ePrzede wszystkim \u015bmier\u0107 ponad dwustu pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu os\u00f3b z rodziny i z kr\u0119gu bli\u017cszych i dalszych znajomych\u201d[1]<\/a>. W\u015br\u00f3d nich by\u0142 rodzony starszy brat Antek (1928\u22121944), kt\u00f3ry poleg\u0142 w Powstaniu Warszawskim. To pami\u0119\u0107 o nim sprawi\u0142a, \u017ce spisa\u0142 wojenne wspomnienia, za\u015b udzia\u0142 w Powstaniu Warszawskim w roli pos\u0142ugacza w szpitalu polowym na Sadybie \u2013 filii Szpitala Ujazdowskiego \u2013 sprawi\u0142, \u017ce marzy\u0142, by zosta\u0107 lekarzem. Na temat udzielania pierwszej pomocy wiedzia\u0142 wszystko. Potrafi\u0142 robi\u0107 zastrzyki podsk\u00f3rne, domi\u0119\u015bniowe i do\u017cylne, a tak\u017ce pobra\u0107 krew. Gdy by\u0142am dzieckiem i miewa\u0142am anginy, to on dokonywa\u0142 tzw. \u201ep\u0119dzlowania\u201d gard\u0142a i stawia\u0142 mi ba\u0144ki. Niestety, trudne czasy stalinowskie uniemo\u017cliwi\u0142y mu realizacj\u0119 marzenia o medycynie. Za konflikt z nauczycielk\u0105 historii zosta\u0142 relegowany z warszawskiego liceum Tadeusza Reytana tu\u017c przed matur\u0105, dlatego egzamin dojrza\u0142o\u015bci zda\u0142 eksternistycznie w liceum im. Stanis\u0142awa Staszica w Lublinie w roku 1952. Tam te\u017c rozpocz\u0105\u0142 studia na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego na kierunku historia sztuki. KUL by\u0142 w\u00f3wczas jedyn\u0105 uczelni\u0105, kt\u00f3rej dyplom zwalnia\u0142 absolwenta z konieczno\u015bci odbycia zasadniczej s\u0142u\u017cby wojskowej, a dla m\u0142odego cz\u0142owieka z rodziny o AK-owskich korzeniach by\u0142o to istotne, tak jak dla os\u00f3b z rodzin ziemia\u0144skich czy szlacheckich, kt\u00f3re na tej uczelni mog\u0142y zdoby\u0107 wy\u017csze wykszta\u0142cenie. Wraz z Ojcem na roku byli np. zas\u0142u\u017ceni dla kultury polskiej: krytyk filmowy Aleksander Led\u00f3chowski (1933\u22121990), cz\u0142onek s\u0142ynnego rodu Led\u00f3chowskich, a tak\u017ce znawczyni fotografii Urszula Czartoryska (1934\u22121998).<\/p>\n\n\n\n

Ju\u017c po pierwszym semestrze, gdy Ojciec przyjecha\u0142 do rodzic\u00f3w do Warszawy i poszed\u0142 w odwiedziny do swojej ciotki Stefanii z Ruszczykowskich Krosnowskiej[2]<\/a> (1913\u22121991), powiedzia\u0142 jej: \u201eWie ciocia? To jest bardzo ciekawe i ja to sko\u0144cz\u0119\u201d. Dlatego w 1956 roku Ojciec obroni\u0142 prac\u0119 magistersk\u0105, kt\u00f3rej tytu\u0142 brzmia\u0142: Konew wroc\u0142awskiego cechu piekarzy z roku 1497 i konew z wroc\u0142awskiego cechu powro\u017anik\u00f3w z roku 1511 na tle wsp\u00f3\u0142czesnych form konwisarskich \u015al\u0105ska. Praca zosta\u0142a opublikowana w \u201eRoczniku Humanistycznym Towarzystwa Naukowego KUL\u201d[3]<\/a><\/p>\n\n\n\n

Po studiach rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale r\u00f3wnolegle w warszawskim liceum sztuk plastycznych im. Wojciecha Gersona uczy\u0142 wiedzy o plastyce. Jego uczniami byli m.in. Mi\u0142osz Benedyktowicz (1945\u22121992), Zbigniew Rybczy\u0144ski (ur. 1949), Maciej Zembaty (1944\u22122011), kt\u00f3rego wersj\u0119 Marsza \u017ca\u0142obnego Chopina czasem nuci\u0142, Grzegorz Rosi\u0144ski (ur. 1941), kt\u00f3rego komiksy mi kupowa\u0142, gdy by\u0142am dzieckiem i Piotr Szulkin (1950\u22122018), na kt\u00f3rego filmy zabiera\u0142 mnie do kina.<\/p>\n\n\n\n

W czasach, gdy Ojciec sam studiowa\u0142 histori\u0119 sztuki na KUL, studenci uczyli si\u0119 nie tylko teorii. Du\u017ce znaczenie mia\u0142y zaj\u0119cia praktyczne, \u0107wiczenia oraz obozy inwentaryzacyjne. W\u015br\u00f3d wyk\u0142adowc\u00f3w byli tak\u017ce arty\u015bci, a jednym z nich by\u0142 Antoni Michalak (1902\u22121975), u kt\u00f3rego Ojciec uczy\u0142 si\u0119 malarstwa, rysunku i technik graficznych i z kt\u00f3rym utrzymywa\u0142 kontakt a\u017c do jego \u015bmierci w 1975 roku. Dlatego w spu\u015bci\u017anie ojcowskiej obok prac plastycznych, kt\u00f3re powsta\u0142y pod wp\u0142ywem kontaktu z Michalakiem, a kt\u00f3rych wystaw\u0119 zorganizowa\u0142am Ojcu po\u015bmiertnie w Muzeum Wojska Polskiego, dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci \u00f3wczesnego dyrektora MWP p\u0142k. Jacka Macyszyna, znalaz\u0142 si\u0119 tak\u017ce narysowany o\u0142\u00f3wkiem jego portret autorstwa Antoniego Michalaka, wykonany przez artyst\u0119 w 1963 roku, a wi\u0119c kilka lat po uko\u0144czeniu przez Ojca studi\u00f3w. Nauka malarstwa i rysunku, to opr\u00f3cz poznawania technik, przede wszystkim nauka kompozycji i to Ojciec opanowa\u0142 do perfekcji. Dlatego przekazany do Archiwum Akt Nowych zbi\u00f3r negatyw\u00f3w wykonanych przez niego fotografii zawiera zdj\u0119cia niezwykle ciekawe pod wzgl\u0119dem kompozycyjnym. Cz\u0119sto wykonane z perspektywy takiej, z jakiej na zrujnowane warszawskie budowle nie patrzyli inni. S\u0105 tam m.in. budynek Starej Prochowni, Zamek Kr\u00f3lewski, Pa\u0142ac Krasi\u0144skich, Bank Polski przy ulicy Biela\u0144skiej czy nieodbudowany po wojnie Pa\u0142ac Badenich. W\u015br\u00f3d negatyw\u00f3w znalaz\u0142y si\u0119 te\u017c fotografie ruin Pawiaka. Trzy odbitki, jeszcze w latach 70., Ojciec podarowa\u0142 do zbior\u00f3w Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego, kt\u00f3rego oddzia\u0142em by\u0142o Muzeum Wi\u0119zienia Pawiak, a kt\u00f3rego spadkobierc\u0105 jest dzi\u015b Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci. Poniewa\u017c mia\u0142 zwyczaj pisa\u0107 swoje listy na maszynie i przez kalk\u0119, wi\u0119c w domowym archiwum zachowa\u0142 si\u0119 jego list z 29 marca 1978 roku do \u00f3wczesnej dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego mgr Janiny Balcerzak, w kt\u00f3rym napisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n

\n

(\u2026) pragn\u0119 z\u0142o\u017cy\u0107 na r\u0119ce Pani Dyrektor w darze do zbior\u00f3w Muzeum Pawiaka oryginalnego judasza, oraz tabliczk\u0119 z drzwi od celi z Pawiaka. Przedmioty te wydoby\u0142em w roku 1956 z ruin Pawiaka z miejsca po\u0142o\u017conego na osi zrekonstruowanego dzi\u015b wej\u015bcia do wi\u0119zienia. Obydwa nades\u0142ane przeze mnie przedmioty pochodz\u0105 z tych samych drzwi. Niedawno zwiedzaj\u0105c Muzeum Wi\u0119zienia Pawiak stwierdzi\u0142em, i\u017c w zbiorach Muzeum i w zrekonstruowanych celach nie zachowa\u0142 si\u0119 \u017caden oryginalny judasz, ani \u017cadna tabliczka z drzwi. Wygrzebuj\u0105c w\u00f3wczas te przedmioty z ruin Pawiaka wykona\u0142em przy okazji szereg zdj\u0119\u0107 fotograficznych ruin, kt\u00f3re nadsy\u0142am oddzielnie ze wzgl\u0119du na ich format. S\u0105dz\u0119, \u017ce te zdj\u0119cia mog\u0105 mie\u0107 w pewnym sensie charakter unikalny. W najbli\u017cszym czasie postaram si\u0119 odnale\u017a\u0107 w moim prywatnym archiwum dalsze negatywy i wtedy nade\u015bl\u0119 dalsze odbitki[4]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ju\u017c 6 kwietnia tego samego roku, a wi\u0119c po tygodniu, Janina Balcerzak podzi\u0119kowa\u0142a Ojcu, przysy\u0142aj\u0105c list (L.dz. 200\/786\/78), w kt\u00f3rym napisa\u0142a m.in., \u017ce <\/p>\n\n\n\n

\n

\u201eofiarowane eksponaty stanowi\u0105 dla Muzeum niezwykle cenny nabytek, potwierdzaj\u0105cy autentyczno\u015b\u0107 rekonstrukcji wi\u0119zienia Pawiak przy ul. Dzielnej\u201d[5]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Do listu zosta\u0142o do\u0142\u0105czone pokwitowanie nr 11\/78, zawieraj\u0105ce spis przyj\u0119tych przedmiot\u00f3w z adnotacj\u0105, \u017ce zosta\u0142y one wpisane do ksi\u0119gi nabytk\u00f3w pod nr. 128\u2212130\/78, a na pokwitowaniu podpisa\u0142a si\u0119 G\u0142\u00f3wna Inwentaryzator Maria Banasik[6]<\/a>. <\/p>\n\n\n\n

Dlaczego Ojciec podarowa\u0142 te rzeczy do Muzeum? Powody by\u0142y trzy. Po pierwsze: jako historyk sztuki wiedzia\u0142, \u017ce zdj\u0119cia, kt\u00f3re wykonywa\u0142 tu\u017c po wojnie, dokumentowa\u0142y zniszczenia Warszawy, za\u015b Pawiak, kt\u00f3rego budynek zaprojektowa\u0142 wspania\u0142y architekt pochodzenia w\u0142oskiego \u2013 Henryk Marconi (1792\u22121863), by\u0142 jednym z charakterystycznych budynk\u00f3w miasta, wpisuj\u0105cym si\u0119 w jego histori\u0119, a przede wszystkim w histori\u0119 walk niepodleg\u0142o\u015bciowych Polak\u00f3w. Po drugie: jako muzealnik wiedzia\u0142, co mo\u017ce przyda\u0107 si\u0119 w muzeum i wyja\u015bni\u0142 to w swoim li\u015bcie. Wydaje mi si\u0119 zreszt\u0105, \u017ce w\u0142a\u015bnie wtedy widzia\u0142am Pawiak od \u015brodka po raz pierwszy, bo na pewno to Ojciec pierwszy pokazywa\u0142 mi Muzeum, a mia\u0142o to miejsce kiedy mia\u0142am mniej wi\u0119cej 10\u221211 lat. Wreszcie po trzecie: wi\u0119\u017aniami Pawiaka byli Ojca znajomi, a tak\u017ce nasi krewni \u2013 Orliccy. Rodzona siostra mojego pradziadka Antoniego Adamskiego \u2013 Henryka (1878\u22121944), po m\u0119\u017cu Orlicka, mia\u0142a troje dzieci: Wac\u0142awa (1900\u22121984) mjr. Wojska Polskiego, wyk\u0142adowc\u0119 w tajnej szkole podchor\u0105\u017cych, Wand\u0119 Poniatowsk\u0105 (1901\u22121944), kolporterk\u0119 podziemnej prasy i Halin\u0119 Czeka\u0144sk\u0105 (1896\u22121974)[7]<\/a>. Jak napisa\u0142 m\u00f3j Ojciec we wspomnieniach:<\/p>\n\n\n\n

\n

17 lutego dotkn\u0105\u0142 nasz\u0105 rodzin\u0119 bolesny cios. Aresztowano mego wuja, Wac\u0142awa Orlickiego. Gestapo wpad\u0142o w nocy. Aresztowano go razem z kuzynem, Stanis\u0142awem Bajerem. Najpierw zabrano ich na Szucha, p\u00f3\u017aniej na Pawiak. Niebawem te\u017c wuj znalaz\u0142 si\u0119 w Buchenwaldzie, a Stanis\u0142aw Bajer w O\u015bwi\u0119cimiu. Siostra wuja, ciotka Halina Czeka\u0144ska, wraz ze sw\u0105 siostr\u0105, ciotk\u0105 Wand\u0105 Poniatowsk\u0105, i ich matk\u0105 co tydzie\u0144 wysy\u0142a\u0142y paczki z \u017cywno\u015bci\u0105 do Buchenwaldu i O\u015bwi\u0119cimia. O tym, \u017ce wuj bra\u0142 bardzo czynny udzia\u0142 w konspiracji, wiedzia\u0142em. Rodzice nie kryli tego przede mn\u0105. M\u00f3wi\u0142o si\u0119 w domu, \u017ce to obowi\u0105zek ka\u017cdego Polaka. Najcz\u0119\u015bciej nie pada\u0142y przy tym nazwiska i nie wspominano o \u017cadnych szczeg\u00f3\u0142ach[8]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Wac\u0142aw Orlicki[9]<\/a> w Buchenwaldzie otrzyma\u0142 numer 12391, a po wojnie wyemigrowa\u0142 do Australii, gdzie za\u0142o\u017cy\u0142 rodzin\u0119. Jego potomkowie niedawno mnie odnale\u017ali przez internet. Leon Wanat[10]<\/a> w swojej ksi\u0105\u017cce Za murami Pawiaka<\/em> wymienia Orlickiego, jak te\u017c jego kuzyna Stanis\u0142awa Bajera[11]<\/a>. Warto jednak w tym momencie wspomnie\u0107, \u017ce w konspiracji by\u0142 tak\u017ce m\u00f3j dziadek, in\u017cynier, specjalista od wodoci\u0105g\u00f3w i kanalizacji Bronis\u0142aw Piekarski (1901\u22121960) \u2013 we wrze\u015bniu 1939 roku by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 2. Kompanii I Batalionu Pracy Obrony Warszawy, a w Powstaniu Warszawskim kwatermistrzem batalionu \u201eOaza\u201d.<\/p>\n\n\n\n

Na Pawiak trafi\u0142a te\u017c wspomniana ju\u017c Wanda Poniatowska z matk\u0105 \u2013 Henryk\u0105 Orlick\u0105, a we wspomnieniach Ojciec napisa\u0142: <\/p>\n\n\n\n

\n

\u201e14 listopada [1943 \u2013 MKP] nasz\u0105 rodzin\u0119 dotkn\u0105\u0142 kolejny cios. W mieszkaniu wuja Wacka Orlickiego aresztowano jego siedemdziesi\u0119cioletni\u0105 matk\u0119, Henryk\u0119, oraz jej c\u00f3rk\u0119, siostr\u0119 wuja, Wand\u0119 Poniatowsk\u0105. O tym, \u017ce ciotka Wanda by\u0142a kolporterk\u0105 prasy podziemnej, wiedzia\u0142em doskonale. Obie kobiety znalaz\u0142y si\u0119 na Pawiaku\u201d[12]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Z dalszej cz\u0119\u015bci ojcowskich wspomnie\u0144 mo\u017cna dowiedzie\u0107 si\u0119, \u017ce <\/p>\n\n\n\n

\n

\u201e10 lutego [1944 \u2013MKP] w ruinach getta rozstrzelano ciotk\u0119 Henryk\u0119 Orlick\u0105, a 11 lutego ciotk\u0119 Wand\u0119 Poniatowsk\u0105. Obie te wiadomo\u015bci uzyska\u0142a ciotka Halina Czeka\u0144ska w dwa dni po \u015bmierci ciotek. W domu zapanowa\u0142a \u017ca\u0142oba\u201d[13]<\/a>. <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

O rozstrzelaniu ich w dniu 10 i 11 lutego 1944 roku pisa\u0142 Leon Wanat w wydanych w 1960 roku wspomnieniach zatytu\u0142owanych Za murami Pawiaka<\/em>[14]<\/a>, a tak\u017ce Anna Czuperska-\u015aliwicka w ksi\u0105\u017cce Cztery lata ostrego dy\u017curu<\/em>, kt\u00f3ra ukaza\u0142a si\u0119 w 1965 roku[15]<\/a>. W\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka by\u0142 kierownik prywatnej szko\u0142y nr 115 (dzi\u015b im. Wandy Turowskiej) przy ul. Powsi\u0144skiej 1, do kt\u00f3rej chodzi\u0142 Tata \u2013 Stanis\u0142aw Boczar (1880\u22121940)[16]<\/a>, aresztowany za to, \u017ce powiedzia\u0142 dzieciom, \u017ceby nie przychodzi\u0142y do szko\u0142y 3 maja, bo jest \u015bwi\u0119to narodowe. Jak napisa\u0142 we wspomnieniach Ojciec kilka dni p\u00f3\u017aniej: <\/p>\n\n\n\n

\n

\u201e10 maja kierownik zosta\u0142 wezwany do Schulamtu, gdzie\u015b na Dani\u0142owiczowsk\u0105. Nie wr\u00f3ci\u0142 do domu. Po kilku dniach zacz\u0105\u0142 przysy\u0142a\u0107 grypsy z Pawiaka. Aresztowanie jego spowodowa\u0142 by\u0142y nauczyciel j\u0119zyka niemieckiego w kt\u00f3rym\u015b z warszawskich gimnazj\u00f3w, volksdeutsch i niemiecki inspektor szkolny\u201d[17]<\/a>. <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Stanis\u0142aw Boczar zosta\u0142 21 wrze\u015bnia wywieziony do Auschwitz, gdzie zgin\u0105\u0142[18]<\/a>.<\/p>\n\n\n\n

Wi\u0119\u017aniark\u0105 Pawiaka by\u0142a te\u017c s\u0105siadka Ojca. We wspomnieniach napisa\u0142:<\/p>\n\n\n\n

\n

Na wiosn\u0119 1942 roku aresztowano pani\u0105 Wand\u0119 Kami\u0144sk\u0105, c\u00f3rk\u0119 w\u0142a\u015bciciela sklepu z artyku\u0142ami \u017celaznymi na Sadybie. By\u0142o publiczn\u0105 tajemnic\u0105, \u017ce pani Wanda tkwi po uszy w konspiracji, stale bowiem mia\u0142a \u015bwie\u017c\u0105 tajn\u0105 pras\u0119. Kto\u015b j\u0105 musia\u0142 sypn\u0105\u0107. Siedzia\u0142a na Pawiaku. Interwencje w gestapo, pr\u00f3by \u0142ap\u00f3wek nie odnios\u0142y skutku. Wywieziono j\u0105 do obozu[19]<\/a>. Wspomina o niej tak\u017ce Leon Wanat[20]<\/a>, dodaj\u0105c informacj\u0119, \u017ce ob\u00f3z przetrwa\u0142a.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Ale wi\u0119\u017aniami Pawiaka byli te\u017c przyjaciele rodziny. Nale\u017celi do nich m.in. Zofia z Ziepult\u00f3w Maszewska (1914\u22121944). Jej m\u0119\u017cem by\u0142 in\u017cynier Zdzis\u0142aw Maszewski (1914\u22121944), z kt\u00f3rym dziadek wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 przed wojn\u0105 w czasie kanalizowania Nowego Dworu Mazowieckiego i Twierdzy Modlin. Maszewski w czasie okupacji dzia\u0142a\u0142 w konspiracji. By\u0142 we Wroc\u0142awiu szefem kom\u00f3rki Wydzia\u0142u Wywiadu Ofensywnego Zach\u00f3d (Wd 67) Oddzia\u0142u Informacyjno-Wywiadowczego Komendy G\u0142\u00f3wnej AK. Zorganizowa\u0142 plac\u00f3wk\u0119 wywiadu ofensywnego pod kryptonimem \u201eStragan\u201d (\u201eSob\u00f3tka\u201d 1973) i by\u0142 szefem tej kom\u00f3rki. Jej zadaniem by\u0142o rozpracowywanie tajemnic niemieckiego przemys\u0142u zbrojeniowego. Wsyp\u0119 spowodowa\u0142 os\u0142awiony Ludwik Kalkstein (1920\u22121994). W toku \u015bledztwa in\u017c. Maszewski os\u0142ania\u0142 swych towarzyszy i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w. W dniu 21 lipca 1944 roku, wyrokiem Volksgerichthof Senatu 2 w Berlinie, zosta\u0142 skazany na \u015bmier\u0107. Wyrok przez zgilotynowanie wykonano 11 wrze\u015bnia w wi\u0119zieniu w Brandenburgu. Do \u017cony Maszewskiego m\u00f3j Ojciec m\u00f3wi\u0142 per \u201eciociu\u201d. Tak opisuje j\u0105 we wspomnieniach, przytaczaj\u0105c histori\u0119 z ukrywaniem jej po aresztowaniu m\u0119\u017ca.<\/p>\n\n\n\n

\n

W ko\u0144cu maja przysz\u0142a do nas niespodziewanie ciotka Maszewska. Pana Zdzis\u0142awa aresztowano we Wroc\u0142awiu. J\u0105 zdo\u0142ano ostrzec. Musia\u0142a natychmiast opu\u015bci\u0107 mieszkanie i ukry\u0107 si\u0119. Natychmiast te\u017c przyjecha\u0142a do rodzic\u00f3w. Wyja\u015bni\u0142a si\u0119 dla mnie tajemnica wyjazdu pana Zdzis\u0142awa do Niemiec. Pojecha\u0142 tam jako zaprzysi\u0119\u017cony \u017co\u0142nierz podziemia. Ta decyzja wymaga\u0142a wyj\u0105tkowego po\u015bwi\u0119cenia z jego strony. Nie\u0142atwo by\u0142o mu przyj\u0105\u0107 na siebie dla dobra sprawy imi\u0119 zdrajcy, jakim go w Ursusie okrzyczano, gdy zg\u0142osi\u0142 ch\u0119\u0107 wyjazdu. Ojciec wiedzia\u0142 o motywach jego decyzji, dlatego te\u017c ciotka przyjecha\u0142a do nas. Gestapo aresztowa\u0142o obydwie siostry pana Zdzis\u0142awa: Jadwig\u0119 Lenkiewicz zabrano z jej mieszkania przy ulicy Pu\u0142awskiej, a Leonard\u0119 Jele\u0144sk\u0105 z fabryki cukierk\u00f3w, w kt\u00f3rej by\u0142a zatrudniona. Obydwie torturowano na Szucha, jednak\u017ce nie wyda\u0142y nikogo. Wobec ca\u0142kowitej wsypy ciotka Zosia zosta\u0142a u nas. Dla mnie by\u0142a to du\u017ca frajda. Do domu przyby\u0142 kto\u015b nowy. Ciotka nie mog\u0142a wychodzi\u0107 do miasta. Nie mog\u0142a ryzykowa\u0107 legitymowania. Musia\u0142a otrzyma\u0107 now\u0105 \u201elew\u0105\u201d kenkart\u0119, ze zmienionym nazwiskiem, a to wymaga\u0142o czasu. Z chwil\u0105 zamieszkania ciotki u nas nie mog\u0142y si\u0119 ju\u017c w naszym domu odbywa\u0107 komplety. Trzeba by\u0142o przecie\u017c zachowa\u0107 ostro\u017cno\u015b\u0107. Tym bardziej \u017ce dosz\u0142y nowe okoliczno\u015bci. Ciotka Zosia nieraz wychodzi\u0142a na kr\u00f3tkie spacery, czasami bra\u0142a ze sob\u0105 Janka[21]<\/a>. Okaza\u0142o si\u0119 to wkr\u00f3tce niebezpieczne, poniewa\u017c gdy tylko rodzice przywie\u017ali Janka, po Sadybie zacz\u0119\u0142y kursowa\u0107 plotki, \u017ce za grube dolary przechowuj\u0105 \u017cydowskie dziecko, a teraz gdy zobaczono z nim ciotk\u0119, dodano, \u017ce przechowuj\u0105 r\u00f3wnie\u017c \u017byd\u00f3wk\u0119. Wyrabianie fa\u0142szywej kenkarty trwa\u0142o ponad miesi\u0105c. \u017beby zrobi\u0107 do niej zdj\u0119cie, ciotka musia\u0142a zmieni\u0107 nieco sw\u00f3j wygl\u0105d. U jednego fryzjera obci\u0119\u0142a pi\u0119kne d\u0142ugie warkocze, u drugiego utleni\u0142a w\u0142osy. Nazywa\u0142a si\u0119 teraz Zofia Kowalska. Trzeba by\u0142o nast\u0119pnie wynale\u017a\u0107 dla ciotki bezpieczn\u0105 melin\u0119. Z pomoc\u0105 przysz\u0142a cioteczna siostra ojca, ciotka Stenia Ruszczykowska, kt\u00f3ra zaprotegowa\u0142a ciotk\u0119 Zosi\u0119 do pracy w maj\u0105tku Dalbo\u017cek ko\u0142o Mogielnicy. Niebawem te\u017c ciotka Zosia tam wyjecha\u0142a[22]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Po kilku miesi\u0105cach Zofi a Maszewska zn\u00f3w jednak zawita\u0142a do dziadk\u00f3w, co Ojciec opisa\u0142 w spos\u00f3b nast\u0119puj\u0105cy:<\/p>\n\n\n\n

\n

(…) zjawi\u0142a si\u0119 u nas niespodziewanie ciotka Zosia Maszewska. Towarzyszy\u0142 jej jaki\u015b m\u0119\u017cczyzna. Nie zapami\u0119ta\u0142em jego twarzy. Ze wzgl\u0119du na wsyp\u0119, jaka nast\u0105pi\u0142a z kolei w Dalbo\u017cku, ciotka poczu\u0142a si\u0119 zagro\u017cona, przysz\u0142a wi\u0119c do rodzic\u00f3w po rad\u0119 i ratunek. Wobec ostatnich wypadk\u00f3w na Sadybie mieszkanie nasze nie by\u0142o jednak bezpieczne. Mama wyja\u015bni\u0142a to ciotce Zosi. Nie trzeba jej by\u0142o wi\u0119cej, zrozumia\u0142a. Uca\u0142owa\u0142a nas serdecznie i wysz\u0142a wraz ze swym towarzyszem. Nie przypuszcza\u0142em w\u00f3wczas, \u017ce widzimy si\u0119 po raz ostatni. W kilka dni potem dotar\u0142a do nas wiadomo\u015b\u0107 o aresztowaniu ciotki Zosi. Jak si\u0119 dowiedzieli\u015bmy, bezpo\u015brednio od nas ciotka pojecha\u0142a na ulic\u0119 Tynieck\u0105, do niejakiej pani Trebertowej, \u017ceby jej zostawi\u0107 pieni\u0105dze dla w\u0142a\u015bcicielki Dalbo\u017cka, Marty Walewskiej, za sprzedan\u0105 ziemi\u0119. Zanocowa\u0142a na Tynieckiej, gdy\u017c nast\u0119pnego dnia mia\u0142a odebra\u0107 now\u0105 fa\u0142szyw\u0105 kenkart\u0119. Gdy nazajutrz zjawi\u0142 si\u0119 towarzysz ciotki z kenkart\u0105, w chwil\u0119 potem wesz\u0142o do mieszkania dw\u00f3ch Niemc\u00f3w, wylegitymowali obecnych i przeprowadzili rewizj\u0119. Z \u0142atwo\u015bci\u0105 znale\u017ali banknoty.<\/p>\n\n\n\n

Zastrzelili towarzysza ciotki, j\u0105 postrzeli\u0142 ci\u0119\u017cko w kr\u0119gos\u0142up, zgarn\u0119li pieni\u0105dze i wyszli. Wkr\u00f3tce na Tynieck\u0105 zajecha\u0142o gestapo i zabra\u0142o sparali\u017cowan\u0105 wskutek postrza\u0142u ciotk\u0119 do szpitala, a potem na Pawiak. Wiedzieli widocznie, kogo maj\u0105 w r\u0119kach[23]<\/a>.<\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Zofi\u0119 Maszewsk\u0105 tu\u017c przed wybuchem Powstania Warszawskiego rozstrzelano w ruinach getta. Zosta\u0142a upami\u0119tniona nie tylko przez Tat\u0119, we wspomnieniach pisanych z perspektywy ch\u0142opca, kt\u00f3remu wojna zabra\u0142a dzieci\u0144stwo, ale te\u017c przez dr Ann\u0119 Czupersk\u0105-\u015aliwick\u0105 (1908\u22121988) we wspomnianej ju\u017c ksi\u0105\u017cce Cztery lata ostrego dy\u017curu<\/em>, w kt\u00f3rej napisa\u0142a: <\/p>\n\n\n\n

\n

\u201eTa bohaterska, m\u0142odziutka, o cyga\u0144skiej urodzie kobieta, na wp\u00f3\u0142 bezw\u0142adny kad\u0142ub, otoczona by\u0142a szczeg\u00f3lnie troskliw\u0105 opiek\u0105. Kr\u00f3tko przebywa\u0142a w szpitalu na Serbii; stracono j\u0105 w ruinach Getta\u201d[24]<\/a>. <\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Wspomina\u0142 o niej tak\u017ce Leona Wanat w swojej ksi\u0105\u017cce Za murami Pawiaka<\/em>[25]<\/a>. W moich rodzinnych pami\u0105tkach pozosta\u0142a jej fotografia \u2013 pi\u0119knej czarnow\u0142osej kobiety w bia\u0142ym szalu, przytulonej do mojej prababci Karoliny z Przybytkowskich Adamskiej (1884\u22121969).<\/p>\n\n\n\n

Ojciec, od kiedy si\u0119gam pami\u0119ci\u0105, \u017cy\u0142 histori\u0105 II wojny \u015bwiatowej, Powstania Warszawskiego i Warszawy. To on pokaza\u0142 mi Pawiak, to z nim by\u0142am w Mauzoleum na Szucha, po kt\u00f3rym oprowadza\u0142 nas oboje Micha\u0142 Issajewicz ps. Mi\u015b (1921\u22122012) \u2013 uczestnik akcji na Kutscher\u0119. Negatywy zdj\u0119\u0107 Ojca, pokazuj\u0105cych w wi\u0119kszo\u015bci zniszczenia wojenne, przekaza\u0142am do Archiwum Akt Nowych pod warunkiem, \u017ce zostan\u0105 zdigitalizowane i udost\u0119pnione publicznie. Wiem, \u017ce dla Ojca by\u0142o bardzo wa\u017cne, by pami\u0119\u0107 o dziejach jego miasta zosta\u0142a utrwalona, a dokumentowanie wojennych zniszcze\u0144 Stolicy uwa\u017ca\u0142 za sw\u00f3j obowi\u0105zek warszawiaka i historyka sztuki.<\/p>\n\n\n\n

Ma\u0142gorzata Karolina Piekarska<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

[1]<\/a> Maciej Piekarski, Tak zapami\u0119ta\u0142em, PIW, Warszawa 1979, s. 269.<\/p>\n\n\n\n

[2]<\/a> Stefania z Ruszczykowskich Krosnowska, ps. Stenia, Bogda, Oborska (1913\u22121991). Od pocz\u0105tku okupacji niemieckiej zaanga\u017cowana w dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105 w ramach S\u0142u\u017cby Zwyci\u0119stwu Polski (SZP), Zwi\u0105zku Walki Zbrojnej (ZWZ) i Armii Krajowej. By\u0142a informatork\u0105, sekretark\u0105 i \u0142\u0105czniczk\u0105 w grupie in\u017cyniera chemika Henryka Zagrodzkiego ps. \u0141\u0119ski, Znicz, Magik (1908\u22121971), kt\u00f3ry by\u0142 kierownikiem sieci terenowej na Generalne Gubernatorstwo, siatki ofensywnego wywiadu zachodniego o kryptonimie \u201eLombard\u201d.<\/p>\n\n\n\n

[3]<\/a> \u201eRocznik Humanistyczny Towarzystwa Naukowego KUL\u201d 1957, t. 6, z. 4, s. 283\u2212296.<\/p>\n\n\n\n

[4]<\/a> Maszynopis w posiadaniu Ma\u0142gorzaty Karoliny Piekarskiej.<\/p>\n\n\n\n

[5]<\/a> Dokument w posiadaniu Ma\u0142gorzaty Karoliny Piekarskiej.<\/p>\n\n\n\n

[6]<\/a> Dokument w posiadaniu Ma\u0142gorzaty Karoliny Piekarskiej.<\/p>\n\n\n\n

[7]<\/a> Wi\u0119\u017aniarka Ravensbr\u00fcck, wdowa po Stanis\u0142awie Czeka\u0144skim (1894\u22121940) wi\u0119\u017aniu obozu w Kozielsku, zamordowanym w Katyniu. Lista wywozowa: L.W. 036\/2 16 IV 1940 AM 3991.<\/p>\n\n\n\n

[8]<\/a> M. Piekarski, op. cit., s. 66.<\/p>\n\n\n\n

[9]<\/a> Przyby\u0142 na Pawiak 17 lutego 1943 r. (AGK, sygn. II707\/86).<\/p>\n\n\n\n

[10]<\/a> Leon Wanat, Za murami Pawiaka, KiW, Warszawa 1958, s. 388.<\/p>\n\n\n\n

[11]<\/a> Ibidem, s. 326.<\/p>\n\n\n\n

[12]<\/a> M. Piekarski, op. cit., s. 83.<\/p>\n\n\n\n

[13]<\/a> Ibidem, s. 87\u221288.<\/p>\n\n\n\n

[14]<\/a> L. Wanat, op. cit., s. 388, 396.<\/p>\n\n\n\n

[15]<\/a> Anna Czuperska-\u015aliwicka, Cztery lata ostrego dy\u017curu, Czytelnik, Warszawa 1965, s. 235.<\/p>\n\n\n\n

[16]<\/a> Aresztowany 10 maja 1940 r., wywieziony do Auschwitz 21 wrze\u015bnia 1940 r.<\/p>\n\n\n\n

[17]<\/a> M. Piekarski, op. cit., s. 55.<\/p>\n\n\n\n

[18]<\/a> L. Wanat, op. cit., s. 331.<\/p>\n\n\n\n

[19]<\/a> M. Piekarski, op. cit., s. 55.<\/p>\n\n\n\n

[20]<\/a> L. Wanat, op. cit., s. 360.<\/p>\n\n\n\n

[21]<\/a> Moi dziadkowie w czasie okupacji wzi\u0119li na wychowanie dziecko z Zamojszczyzny \u2013 2,5-letniego Jana Tch\u00f3rza.<\/p>\n\n\n\n

[22]<\/a> M. Piekarski, op. cit., s. 74\u221275.<\/p>\n\n\n\n

[23]<\/a> Ibidem, s. 80.<\/p>\n\n\n\n

[24]<\/a> A. Czuperska-\u015aliwicka, op. cit., s. 384.<\/p>\n\n\n\n

[25]<\/a> L. Wanat, op. cit., s. 381.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W (90) numerze kwartalnika \u201cNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 i Pami\u0119\u0107\u201d wydawanego przez Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci w Warszawie ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 c\u00f3rki Ma\u0142gorzaty Karoliny Piekarskiej pt. Archiwum fotografi czne Macieja Piekarskiegow zbiorach Archiwum Akt Nowych i\u2026Muzeum Niepodleg\u0142o\u015bci W dniu 21 pa\u017adziernika 2024 roku, a wi\u0119c w 92. rocznic\u0119 urodzin historyka sztuki i publicysty Macieja Paw\u0142a Piekarskiego (1932\u22121999), a prywatnie mojego … Czytaj dalej <\/span><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":437,"comment_status":"closed","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-436","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-uncategorized"],"_links":{"self":[{"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/436","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=436"}],"version-history":[{"count":1,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/436\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":438,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/436\/revisions\/438"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/437"}],"wp:attachment":[{"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=436"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=436"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"http:\/\/maciejpiekarski.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=436"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}