Aktualności

MACIEJ PIEKARSKI (1932–1999) – STUDENT KATOLICKIEGO UNIWERSYTETU LUBELSKIEGO W LATACH 1951–1955

Małgorzata Karolina Piekarska, Maciej Piekarski (1932-1999) – student Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego w latach 1951-1955, [w:] Studenckie czasy, katalog wystawy, Warszawa 2026, s. 55-67;

Mój ojciec Maciej Piekarski, który w historii zapisał się przede wszystkim jako dziennikarz i publicysta (zajmujący się w swoich artykułach, reportażach i filmach dokumentalnych emitowanych na antenie Telewizji Polskiej II wojną światową) był z wykształcenia historykiem sztuki. Przez 17 lat pracował w Muzeum Narodowym w Warszawie, a bycie muzealnikiem w pracy sprawiło, że był też muzealnikiem w życiu prywatnym, starannie opisując przechowywane rodzinne dokumenty – trzymane w specjalnych kopertach lub – jeśli zbiór był większy – w teczkach. Zawartość jednej z nich zatytułowanej „PAPIERY UNIWERSYTECKIE, DYPLOMY” uznałam za wartą pokazania na wystawie pt. „Studenckie czasy”. Stanowi bowiem komplet różnego rodzaju dokumentów, pokazujący całość studenckiego życia na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w czasach stalinowskich.

Katolicki Uniwersytet Lubelski był uczelnią, która powstała w 1918 roku z inicjatywy ks. Idziego Radziszewskiego (1871–1922). To on wśród Polonii w Petersburgu zbierał fundusze na utworzenie w Polsce katolickiej uczelni, która zastąpiłaby likwidowaną przez władze bolszewickie Akademię Duchowną w Petersburgu. Na miejsce dla niej wybrano Lublin, a gdy pomysł zyskał akceptację polskich biskupów oraz nuncjusza Stolicy Apostolskiej, wówczas 27 lipca 1918 roku, decyzją Zjazdu Biskupów Królestwa Polskiego, została powołana uczelnia pod nazwą Uniwersytet Lubelski, której księgozbiór stanowiły zbiory Akademii Petersburskiej. W 1928 roku zmieniono nazwę na Katolicki Uniwersytet Lubelski. Była to uczelnia, która przed II wojną światową, mimo że miała status uczelni prywatnej, otrzymała prawo do dotacji państwowych, a także własny gmach – podominikański budynek usytuowany blisko centrum miasta przy Alejach Racławickich. W 1938 roku Uniwersytetowi nadano pełne prawa państwowych szkół akademickich. Po II wojnie światowej była to pierwsza uczelnia, która wznowiła działalność, co miało miejsce jeszcze przed kapitulacją Niemiec, bo jesienią 1944 roku. Zaczęli tu wtedy wykładać profesorowie przesiedleni z Kresów Wschodnich, głównie z Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie i Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie. Początkowo władze komunistyczne sprzyjały katolickiej placówce naukowej, jednak później stała się ona celem ataków. Na dodatek doszło do nacjonalizacji podstawowego źródła finansowania KUL, czyli liczącego siedem tysięcy hektarów majątku rolnego Fundacji hr. Potulickich w Potulicach koło Nakła. Uniwersytet był stale inwigilowany przez Służbę Bezpieczeństwa, utrudniano życie studentom i wykładowcom, cenzurowano też publikacje uczelni. Właśnie w tym momencie w gronie jej studentów znalazł się mój Ojciec.

Jak to się stało, że Warszawiak z dziada pradziada studiował nie jak jego rodzice – Bronisław (1901–1960) i Janina z Adamskich (1905–1973) na Uniwersytecie Warszawskim, ale w odległym o 180 kilometrów Lublinie? I dlaczego historię sztuki? II wojna światowa, a w szczególności Powstanie Warszawskie, odcisnęły na nim ogromne piętno. Jak sam napisał w swoich wspomnieniach z czasów wojny zatytułowanych Tak zapamiętałem, wydanych przez Państwowy Instytut Wydawniczy w 1979 roku w tzw. „serii z syrenką”, bilans wojny to dla niego „Przede wszystkim śmierć ponad dwustu pięćdziesięciu osób z rodziny i z kręgu bliższych i dalszych znajomych”.1 Wśród nich był rodzony starszy brat Antek (1928–1944), który pod pseudonimem „Hamlet”, jako strzelec żandarmerii oddziału „Barry”, poległ w Powstaniu Warszawskim. To pamięć o nim sprawiła, że Ojciec spisał wojenne wspomnienia, zaś udział w Powstaniu Warszawskim w roli posługacza w szpitalu polowym na Sadybie – filii Szpitala Ujazdowskiego – spowodował, że marzył, by zostać lekarzem. Na temat udzielania pierwszej pomocy wiedział wszystko. Potrafił robić zastrzyki podskórne, domięśniowe i dożylne, a także pobrać krew. Gdy byłam dzieckiem i miewałam anginy, to on dokonywał tzw. „pędzlowania” gardła i stawiał mi bańki. Niestety, to właśnie trudne czasy stalinowskie uniemożliwiły mu realizację marzenia o medycynie. Za konflikt z nauczycielką historii został relegowany z warszawskiego liceum Tadeusza Reytana tuż przed maturą. Zatrzaśnięto przed nim drzwi innych warszawskich szkół. Egzamin dojrzałości zdał eksternistycznie w Liceum im. Stanisława Staszica w Lublinie i tam w roku 1951 rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego na kierunku historia sztuki. KUL był jedyną niezależną uczelnią katolicką w bloku wschodnim. Władze PRL nie chciały wchodzić w otwarty konflikt z Kościołem. Represjonowano więc KUL podatkami, ograniczeniami etatów, kontrolą SB, ale jednocześnie starano się unikać kroków, które mogłyby wywołać międzynarodowy skandal. Na KUL nie wprowadzono powszechnego przysposobienia wojskowego i nie była to uczelnia, z której studenci masowo odchodzili na szkolenia wojskowe w trakcie studiów, tak jak miało to miejsce w wielu placówkach państwowych. Dla młodego człowieka z rodziny o AK-owskich korzeniach2 było to istotne. Tak jak istotne to było dla osób z rodzin ziemiańskich czy szlacheckich, które na tej uczelni mogły zdobyć wyższe wykształcenie. Wraz z Ojcem na roku byli np. zasłużeni dla kultury polskiej: krytyk filmowy Aleksander Ledóchowski (1933–1990), członek słynnego rodu Ledóchowskich, a także znawczyni fotografii Urszula Czartoryska (1934–1998).

Już po pierwszym semestrze, gdy Ojciec przyjechał do rodziców do Warszawy i poszedł w odwiedziny do swojej ciotki Stefanii z Ruszczykowskich-Krosnowskiej3 (1913–1991) powiedział jej: „Wie ciocia? To jest bardzo ciekawe i ja to skończę”. Teczka z jego papierami uniwersyteckimi doskonale pokazuje jego duszę muzealnika. Pozostawił w niej dokumenty i pamiątki, które przeważnie się wyrzuca, ale to właśnie one są dzisiaj przewodnikiem po KUL w czasach stalinowskich. Tę opowieść otwiera zaproszenie na wieczór zapoznawczy, który „odbędzie się dnia 29 października 1950 roku o g. 16:00 w Auli Uniwersyteckiej”, a prosi… Zarząd Koła Historyków Sztuki studentów K.U.L. Czy Ojciec, który rozpoczął studia w roku 1951, był wtedy na uczelni? Tego już się nie dowiem. Możliwe jednak, że kartkę znalazł później i zachował na pamiątkę jako świadectwo tamtych czasów. Była w końcu zaproszeniem w stylu nieprzystającym do czasów stalinowskich i napisana językiem, w którym nie było słów „towarzysz” ani „obywatel”, ani nawet „kolega”. Zachował też swoją, wydaną 23 czerwca 1952 roku, legitymację członkowską Akademickiego Zrzeszenia Sportowego oraz Legitymację Zrzeszenia Studentów Polskich nr 98645, wydaną 26 maja 1954 roku i stwierdzającą, że student Maciej Piekarski wstąpił do ZSP w dn. 2 stycznia. Jednak student nie tylko się bawił, ale i płacił… Za co? Przede wszystkim w zachowanych dokumentach mamy kwity opłat za czesne, które jak z nich wynika miesięcznie wynosiło wtedy 15 złotych. Dla porównania bochenek chleba (ok. 0,8–1 kg) kosztował średnio 1,20–1,50 zł, litr mleka ok. 1,20 zł, kilogram cukru ok. 4,50 zł, a kilogram mięsa wieprzowego ok. 12–15 zł. Nie była to więc duża suma. Jednak często ojciec opłacał to z opóźnieniem, co wynikało z faktu, że jedynym żywicielem rodziny był wówczas mój dziadek. Niepracująca babcia zajmowała się domem, a także opiekowała młodszym synem urodzonym w 1944 roku na wygnaniu w Częstochowie oraz matką i teściową. Kwity za czesne, powielone druki stworzone na maszynie do pisania, noszą tytuł: „KASA PRZYJMIE”.

Co ciekawe Piotr Jaroszyński w publikacji  zatytułowanej KUL w czasach PRL-u – kartka  z historii napisał: „KUL, chociaż był uczelnią  prywatną, to za studia nie pobierał opłat, lecz  przyjmował chętnych za darmo, tak jak uczelnie  państwowe”4, jednak te kwity, a także rozmowa  z koleżanką Ojca ze studiów Katarzyną Iwanicką5,  która wspomniała, że na pewno opłacała czesne,  przeczą temu. Szczególnie, że w tytule udokumentowanych  opłat powtarza się słowo „czesne”  i wymieniane są poszczególne miesiące nauki.  Jest też wśród tych opłat, ale już wypisany  na klasycznym druku akcydensowym, kwit pochodzący  z 10 stycznia 1955 roku również zatytułowany  „KASA PRZYJMIE”, będący dowodem  wpłaty za ubezpieczenie, które wynosiło 5 złotych  za cały rok akademicki.  Niezwykle ciekawym dokumentem jest wystawiony  przez Towarzystwo Przyjaciół Katolickiego  Uniwersytetu Lubelskiego kwit nr 866/52  opiewający na kwotę aż 112 zł. Jest to opłata  za cztery osoby z Warszawy, które w ten sposób  opłaciły zarówno deklarację członkowską, jak i składki do Towarzystwa Przyjaciół KUL.  To ostatnie miało swoje oddziały w całej Polsce.  Oddział Warszawski wysłał 1 października 1952  roku na adres stałego zameldowania Ojca, czyli  do Warszawy, pismo zawierające osobliwe pytanie,  świadczące o tym, że sprawy finansowe były  dla wszystkich w tamtym czasie istotne i ważne  było prawidłowe opisywanie wszelkich wpłat.  Treść pisma bowiem brzmi: „Przesłał nam Lublin  wiadomości o wpłacie 250 zł. dokonanej  przez Sz. Pana w czerwcu, jednocześnie dołączył  deklarację p. Janiny Piekarskiej. Uprzejmie zapytujemy  jak mamy zaksięgować wpłatę Sz. Pana,  jako ofiarę czy też składkę? Z katolickim pozdrowieniem…”.  Nie jest to ostatnie pismo, którego  nadawcą jest Towarzystwo Przyjaciół KUL. Dokument  z 28 września 1953, którego liczba dziennika  to: 3217/53/R, mówi po pierwsze o tym, że  do września tegoż roku Towarzystwo wysłało już  ponad 3200 pism do swoich członków. Po drugie  treść jego brzmi: „Zarząd Główny Towarzystwa  Przyjaciół KUL serdecznie dziękuje za ofiarną  pracę i trud przy organizacji [i] przeprowadzeniu  zbiórki ofiar na rzecz KUL w Częstochowie na Jasnej  Górze”. A to pokazuje, że uczelnia musiała  borykać się z problemami finansowymi.

Być może coś wypłacano studentowi. Zachowała  się bowiem wkładka stypendialna nr 181,  stanowiąca załącznik do legitymacji nr 444. Jest  tam jednak wpis tylko za listopad roku 1953 z pieczątką  Stołówki Akademickiej KUL. Co w niej  student Maciej Piekarski jadał? Menu nie jest  znane, ale… wiadomo, że wchodził tam bocznymi  drzwiami, gdyż zachowała się kartka z datą  29 marca 1954, na której wprost zostało to napisane.  Zapewne jednak student Piekarski nie  zawsze z tej stołówki korzystał, gdyż w dokumentach  zachowały się niewykorzystane kupony zarówno  na śniadania i obiady, jak i na kolacje.  Student miał też obowiązek dbać o swoje zdrowie,  o czym świadczy różowa karteczka wydana  przez Ministerstwo Zdrowia, mówiąca o tym,  że student Piekarski Maciej został zaszczepiony  16 kwietnia 1955 roku przeciwko durowi brzusznemu.  Być może dowodem szczepienia jest też  karteczka z ledwie widocznym stemplem Centralnej Wojewódzkiej Poradni Przeciwgruźliczej,  na której znajduje się jedynie nazwisko i imię  Ojca, data 14 marca 1953 i czyjś podpis.  Przede wszystkim jednak student musiał się  uczyć. Gdzie? Nie tylko w domu, na stancji czy  w akademiku, ale i w Bibliotece KUL. Do tego  uprawniała Karta Biblioteczna nr 802. Znajduje  się na niej jedyny adres lubelski studenta, czyli:  ul. Marii Skłodowskiej-Curie 24 m. 1 – stancja  wynajmowana i opłacana przez moich dziadków.  Wśród zachowanych dokumentów są niektóre  karty egzaminacyjne, jak np. taka z informacją  o oblanym egzaminie z historii sztuki  starożytnej u prof. Rajmunda Gostkowskiego  (1885–1966), poprawionym następnie na 3+ oraz  o zdanym na piątkę egzaminie z historii sztuki  średniowiecznej u prof. Piotra Bohdziewicza  (1896–1982). Jest też karta egzaminacyjna ze zdanego  na czwórkę egzaminu z historii sztuki społeczeństw  pierwotnych, którą wykładał prof. Stefan  Nosek (1909–1966) oraz karta ze zdanego na 4 egzaminu  ze sztuki polskiej nowożytnej u wówczas  dr. Antoniego Maślińskiego (1917–1994), którego  – jak ojciec opowiadał – studenci nazywali  „Piergiorgio Vasari”. Uzupełnieniem do tych kart są dwa zaświadczenia wydane na nazwisko Ojca,  z których wynika, że student Piekarski złożył dwa  razy po 2 kg makulatury, a kwit należy zachować  do indeksu.  Wreszcie student uzyskał absolutorium, czyli  zdał wszystkie egzaminy. 4 lipca 1955 roku KUL  wydał mu Zaświadczenie nr 1728/55/NH, z którego  wynika, że Maciej Piekarski, s. Bronisława  urodzony 21 października 1932 roku w Warszawie  studiował od 1951/52 do 1954/55 na Katolickim  Uniwersytecie Lubelskim na Wydziale Nauk  Humanistycznych w zakresie historii sztuki i uzyskał  zaliczenie VIII semestru, czyli ostatniego,  gdyż wtedy studia trwały 4 lata.  To wtedy na postrzępionej kartce, na której  ołówkiem napisał: „Piekarski Maciej, proszę IV  rok hist. szt. o autografy” zebrał podpisy koleżeństwa,  z których dziś można odcyfrować tylko  niektóre nazwiska: Halina Teresa Zakrzewska,  Mieczysław Franciszek Radojewski, Halina Myszka, Maria Muszak, Teresa Fabijańska, Stanisław  Michalczuk, Krystyna Koziełło-Poklewska oraz  wymienieni już wcześniej Urszula Czartoryska  i Aleksander Ledóchowski.  Obronił pracę magisterską napisaną pod kierunkiem  wspomnianego już prof. Piotra Bohdziewicza  pod tytułem: Dwie konwie cynowe  – wrocławskiego cechu piekarzy z roku 1497 i wrocławskiego cechu powroźników z roku 1511,  a następnie wydano mu dyplom numer 1350,  co oznacza, że był 1350. absolwentem tej uczelni.  Przysłano mu go na adres warszawski wraz z zachowanym  w teczce pismem nr 775/56/NH z dn.  29 maja 1956 roku brzmiącym: „Odpowiadając  na pismo z dnia 25.V.br., Kancelaria Dziekanatu  Wydziału Nauk Humanistycznych Katolickiego  Uniwersytetu Lubelskiego przesyła w załączeniu  dyplom Pana wraz z 1-ną kopią”.  Praca została opublikowana w „Roczniku Humanistycznym  Towarzystwa Naukowego KUL”  pt. Konew wrocławskiego cechu piekarzy z roku  1497 i konew z wrocławskiego cechu powroźników  z roku 1511 na tle współczesnych form konwisarskich  Śląska6. Nie było to jednak proste,  a wiadomo o tym z zachowanych w teczce dokumentów,  wśród których są trzy niezwykle ciekawe  pisma. Pierwsze z nich to kopia listu wysłanego  przez Ojca do Dziekanatu w dn. 9 lipca 1956  roku, w którym prosi on o 

(…) powiadomienie (…) o decyzji rady Wydziału Nauk  Humanistycznych w sprawie mego podania z dnia 17  maja 1956 r. dotyczącego zezwolenia mi na opublikowanie  drukiem mojej pracy magisterskiej (…) oraz w sprawie  wydania mi jednego egzemplarza maszynopisu pracy magisterskiej  i całego materiału ilustracyjnego do tejże pracy.  Kancelaria Wydziału Nauk Humanistycznych pismem  z dnia 23 maja 1956 r. L.DZ. 730/56/NH powiadomiła mnie,  że sprawa mojego podania będzie rozpatrywana w pierwszej połowie czerwca br. Uprzejmie proszę o nadesłanie  mi maszynopisu pracy i materiałów ilustracyjnych drogą  pocztową. Ewentualne koszta przesyłki (gdyby nadesłana  przeze mnie w dniu 17 maja suma okazała się niedostateczna)  pokryję przy odbiorze przesyłki. 

Fakt istnienia publikacji dowodzi, że Dziekanat  prośbę magistra Macieja Piekarskiego rozpatrzył  pozytywnie, ale… 3 maja 1957 roku Dziekanat wysłał  do Ojca pismo L.Dz.547/57/NH, w którym napisał:  „Dziekanat Wydziału Nauk Humanistycznych  KUL uprzejmie prosi o natychmiastowy  zwrot dokumentacji lustracyjnej Pana pracy magisterskiej,  którą zobowiązał się Pan zwrócić dnia  13.I.1957 r.”. Pod pismem podpisał się wówczas  jeszcze docent dr Zygmunt Sułowski (1920–1995).  W odpowiedzi na to pismo Ojciec 17 maja 1957  roku napisał: „Uprzejmie komunikuje, iż w obecnej  chwili nie mogę jeszcze nadesłać wymienionej  dokumentacji, gdyż jestem w toku opracowywanie  duplikatu wymienionej dokumentacji. Wobec  powyższego uprzejmie proszę łaskawie [o]  zezwolenie na zatrzymanie dokumentacji jeszcze  przez pewien okres czasu”. Jak długo to trwało  – nie wiadomo, ale więcej pism w tej sprawie  nie ma, zaś w domu w dokumentach po Ojcu zachowały  się fotografie konwi, które były przedmiotem  jego pracy magisterskiej. Z tyłu zdjęć widnieje  pieczątka: „fot. Maciej Piekarski”. Zapewne  więc rozliczył się z uczelnią z wypożyczonych  materiałów.  Myliłby się jednak każdy, kto by myślał, że to  wyczerpuje zawartość teczki pt. „PAPIERY UNIWERSYTECKIE,  DYPLOMY”. Zawiera ona jeszcze  zaproszenie na 40-lecie KUL, które miało miejsce  w dn. 20–21 września 1958, program obchodów,  list Prymasa Kardynała Stefana Wyszyńskiego,  ale i dokumentację przygotowawczą do tej uroczystości,  na którą składa się list komitetu organizacyjnego  zapraszający na spotkanie do Kazimierza  Dolnego, informacje dla uczestników obchodów  oraz późniejszą korespondencję z kolegami  ze studiów. Są to jednak dokumenty mówiące już  nie o życiu studenta, ale absolwenta, który po studiach  rozpoczął pracę w Muzeum Narodowym  w Warszawie pod dyrekcją prof. Stanisława Lorentza  (1899–1991).

  1. Maciej Piekarski, Tak zapamiętałem, PIW, Warszawa 1979, s. 269. ↩︎
  2. W Powstaniu brał udział także jego ojciec Bronisław Piekarski (1901−1960) ps. Omega, kwatermistrz w batalionie Oaza. ↩︎
  3. Stefania z Ruszczykowskich Krosnowska, ps. Stenia, Bogda, Oborska (1913−1991). Od początku okupacji niemieckiej zaangażowana w działalność konspiracyjną w ramach Służby Zwycięstwu Polski (SZP), Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i Armii Krajowej. Była informatorką, sekretarką i łączniczką w grupie inżyniera chemika Henryka Zagrodzkiego ps. Łęski, Znicz, Magik (1908−1971), który był kierownikiem sieci terenowej na Generalne Gubernatorstwo, siatki ofensywnego wywiadu zachodniego o kryptonimie „Lombard”. ↩︎
  4. Piotr Jaroszyński, KUL w czasach PRL-u – kartka z historii, [w:] „Człowiek w Kulturze” 2009/2010, nr 21, s. 99−112. ↩︎
  5. Rozmowa z dn. 27 września 2025 r. ↩︎
  6. „Rocznik Humanistyczny Towarzystwa Naukowego KUL” 1957, t. 6, z. 4, s. 283−296. ↩︎

A cały katalog w formacie PDF można pobrać ze strony: https://muzn.pl/wp-content/uploads/2026/08/katalog-Studenckie-czasy-internet-002.pdf

Bronisław Piekarski: „Ja Wam dam bieżącą wodę”

W imieniu Miejskiej Biblioteki Publicznej w Krasnymstawie i swoim własnym zapraszam na wystawę poświęconą ojcu Macieja Piekarskiego, którym był Bronisław Michał Piekarski (1901-1960) matematyk i inżynierem, specjalista od budowy wodociągów i kanalizacji. We wrześniu 1939 roku został dowódcą 2. Kompanii I Batalionu Pracy Obrony Warszawy. Po kapitulacji od początku działał w konspiracji – pseudonim „Omega”. W czasie Powstania Warszawskiego był zastępcą kwatermistrza V Obwodu (Mokotów) Warszawskiego Okręgu Armii Krajowej. Po kapitulacji Sadyby wyszedł z miasta z ludnością cywilną i przeszedł przez Dulag 121. Uciekł z transportu do obozu i dołączył do rodziny na wygnaniu w Częstochowie. W 1943 w styczniu wraz z żoną wziął z sierocińca na wychowanie dziecko Zamojszczyzny 2,5-letniego Jana Tchórza, który po wojnie wrócił w rodzinne strony, a co zostało opisane w książce Syn dwóch matek. Bronisław przed wojną kanalizował Nowy Dwor Mazowiecki, a po wojnie Krasnystaw gdzie ma swoją ulicę, na której znajdują się wodociągi. Gdyby nie bieżąca woda nie byłoby w Krasnymstawie mleczarni dającej najlepszy w Polsce kefir.

Zapraszam 24 listopada o g.16:00 do Krasnegostawu do siedziby Miejskiej Biblioteki Publicznej na ulicę Okrzei 23 na opowieść o człowieku, który skanalizował to miasto. Prezentowane fotografie i dokumenty pochodzą z prywatnych zbiorów, a fotografie pokazujące kanalizację Krasnegostawu wykonał w latach 50. Maciej Piekarski.

Archiwum fotografi czne Macieja Piekarskiegow zbiorach Archiwum Akt Nowych i…Muzeum Niepodległości

W (90) numerze kwartalnika “Niepodległość i Pamięć” wydawanego przez Muzeum Niepodległości w Warszawie ukazał się artykuł córki Małgorzaty Karoliny Piekarskiej pt. Archiwum fotografi czne Macieja Piekarskiego
w zbiorach Archiwum Akt Nowych i…
Muzeum Niepodległości

W dniu 21 października 2024 roku, a więc w 92. rocznicę urodzin historyka sztuki i publicysty Macieja Pawła Piekarskiego (1932−1999), a prywatnie mojego Ojca, uroczyście przekazałam do zbiorów Archiwum Akt Nowych negatywy jego zdjęć, które wykonał pod koniec lat oraz w latach 50. i 60. Tak naprawdę negatywy i zbiór fotografii AAN dostało ode mnie już kilka lat temu, ale chodziło o zorganizowanie uroczystości, gdyż przekaz liczy ponad tysiąc negatywów i kilkadziesiąt fotografii. Dyrekcja Archiwum uznała, że bezpłatne przekazanie takiego zbioru w sposób uroczysty może stanowić informację dla społeczeństwa o tym, czym zajmują się Archiwa Państwowe i tym samym być zachętą dla innych do przekazywania domowych archiwów. Negatywy zostały przez mojego Ojca dokładnie opisane i ponumerowane, co wynikało z faktu, że był on muzealnikiem, gdyż 17 lat spędził w Muzeum Narodowym jako kustosz, a w ostatnim roku muzealniczej pracy był zastępcą dyrektora Muzeum w Łazienkach. Potem trafił do Telewizji Polskiej, w której pracował aż do śmierci w 1999 roku. Dziś jego imię nosi studio D w telewizyjnej siedzibie przy placu Powstańców Warszawy.

Myliłby się jednak każdy, kto by pomyślał, że Ojciec marzył o byciu muzealnikiem, dziennikarzem czy publicystą. To los sprawił, że tak zapisał się w historii polskiej kultury. II wojna światowa, a w szczególności Powstanie Warszawskie odcisnęły na nim piętno. Jak sam napisał. w swoich wspomnieniach z czasów wojny, zatytułowanych Tak zapamiętałem, a wydanych przez Państwowy Instytut Wydawniczy w 1979 roku w tzw. „serii z syrenką”, bilans wojny to dla niego „Przede wszystkim śmierć ponad dwustu pięćdziesięciu osób z rodziny i z kręgu bliższych i dalszych znajomych”[1]. Wśród nich był rodzony starszy brat Antek (1928−1944), który poległ w Powstaniu Warszawskim. To pamięć o nim sprawiła, że spisał wojenne wspomnienia, zaś udział w Powstaniu Warszawskim w roli posługacza w szpitalu polowym na Sadybie – filii Szpitala Ujazdowskiego – sprawił, że marzył, by zostać lekarzem. Na temat udzielania pierwszej pomocy wiedział wszystko. Potrafił robić zastrzyki podskórne, domięśniowe i dożylne, a także pobrać krew. Gdy byłam dzieckiem i miewałam anginy, to on dokonywał tzw. „pędzlowania” gardła i stawiał mi bańki. Niestety, trudne czasy stalinowskie uniemożliwiły mu realizację marzenia o medycynie. Za konflikt z nauczycielką historii został relegowany z warszawskiego liceum Tadeusza Reytana tuż przed maturą, dlatego egzamin dojrzałości zdał eksternistycznie w liceum im. Stanisława Staszica w Lublinie w roku 1952. Tam też rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego na kierunku historia sztuki. KUL był wówczas jedyną uczelnią, której dyplom zwalniał absolwenta z konieczności odbycia zasadniczej służby wojskowej, a dla młodego człowieka z rodziny o AK-owskich korzeniach było to istotne, tak jak dla osób z rodzin ziemiańskich czy szlacheckich, które na tej uczelni mogły zdobyć wyższe wykształcenie. Wraz z Ojcem na roku byli np. zasłużeni dla kultury polskiej: krytyk filmowy Aleksander Ledóchowski (1933−1990), członek słynnego rodu Ledóchowskich, a także znawczyni fotografii Urszula Czartoryska (1934−1998).

Już po pierwszym semestrze, gdy Ojciec przyjechał do rodziców do Warszawy i poszedł w odwiedziny do swojej ciotki Stefanii z Ruszczykowskich Krosnowskiej[2] (1913−1991), powiedział jej: „Wie ciocia? To jest bardzo ciekawe i ja to skończę”. Dlatego w 1956 roku Ojciec obronił pracę magisterską, której tytuł brzmiał: Konew wrocławskiego cechu piekarzy z roku 1497 i konew z wrocławskiego cechu powroźników z roku 1511 na tle współczesnych form konwisarskich Śląska. Praca została opublikowana w „Roczniku Humanistycznym Towarzystwa Naukowego KUL”[3]

Po studiach rozpoczął pracę w Muzeum Narodowym w Warszawie, ale równolegle w warszawskim liceum sztuk plastycznych im. Wojciecha Gersona uczył wiedzy o plastyce. Jego uczniami byli m.in. Miłosz Benedyktowicz (1945−1992), Zbigniew Rybczyński (ur. 1949), Maciej Zembaty (1944−2011), którego wersję Marsza żałobnego Chopina czasem nucił, Grzegorz Rosiński (ur. 1941), którego komiksy mi kupował, gdy byłam dzieckiem i Piotr Szulkin (1950−2018), na którego filmy zabierał mnie do kina.

W czasach, gdy Ojciec sam studiował historię sztuki na KUL, studenci uczyli się nie tylko teorii. Duże znaczenie miały zajęcia praktyczne, ćwiczenia oraz obozy inwentaryzacyjne. Wśród wykładowców byli także artyści, a jednym z nich był Antoni Michalak (1902−1975), u którego Ojciec uczył się malarstwa, rysunku i technik graficznych i z którym utrzymywał kontakt aż do jego śmierci w 1975 roku. Dlatego w spuściźnie ojcowskiej obok prac plastycznych, które powstały pod wpływem kontaktu z Michalakiem, a których wystawę zorganizowałam Ojcu pośmiertnie w Muzeum Wojska Polskiego, dzięki uprzejmości ówczesnego dyrektora MWP płk. Jacka Macyszyna, znalazł się także narysowany ołówkiem jego portret autorstwa Antoniego Michalaka, wykonany przez artystę w 1963 roku, a więc kilka lat po ukończeniu przez Ojca studiów. Nauka malarstwa i rysunku, to oprócz poznawania technik, przede wszystkim nauka kompozycji i to Ojciec opanował do perfekcji. Dlatego przekazany do Archiwum Akt Nowych zbiór negatywów wykonanych przez niego fotografii zawiera zdjęcia niezwykle ciekawe pod względem kompozycyjnym. Często wykonane z perspektywy takiej, z jakiej na zrujnowane warszawskie budowle nie patrzyli inni. Są tam m.in. budynek Starej Prochowni, Zamek Królewski, Pałac Krasińskich, Bank Polski przy ulicy Bielańskiej czy nieodbudowany po wojnie Pałac Badenich. Wśród negatywów znalazły się też fotografie ruin Pawiaka. Trzy odbitki, jeszcze w latach 70., Ojciec podarował do zbiorów Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego, którego oddziałem było Muzeum Więzienia Pawiak, a którego spadkobiercą jest dziś Muzeum Niepodległości. Ponieważ miał zwyczaj pisać swoje listy na maszynie i przez kalkę, więc w domowym archiwum zachował się jego list z 29 marca 1978 roku do ówczesnej dyrektor Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego mgr Janiny Balcerzak, w którym napisał:

(…) pragnę złożyć na ręce Pani Dyrektor w darze do zbiorów Muzeum Pawiaka oryginalnego judasza, oraz tabliczkę z drzwi od celi z Pawiaka. Przedmioty te wydobyłem w roku 1956 z ruin Pawiaka z miejsca położonego na osi zrekonstruowanego dziś wejścia do więzienia. Obydwa nadesłane przeze mnie przedmioty pochodzą z tych samych drzwi. Niedawno zwiedzając Muzeum Więzienia Pawiak stwierdziłem, iż w zbiorach Muzeum i w zrekonstruowanych celach nie zachował się żaden oryginalny judasz, ani żadna tabliczka z drzwi. Wygrzebując wówczas te przedmioty z ruin Pawiaka wykonałem przy okazji szereg zdjęć fotograficznych ruin, które nadsyłam oddzielnie ze względu na ich format. Sądzę, że te zdjęcia mogą mieć w pewnym sensie charakter unikalny. W najbliższym czasie postaram się odnaleźć w moim prywatnym archiwum dalsze negatywy i wtedy nadeślę dalsze odbitki[4].

Już 6 kwietnia tego samego roku, a więc po tygodniu, Janina Balcerzak podziękowała Ojcu, przysyłając list (L.dz. 200/786/78), w którym napisała m.in., że

„ofiarowane eksponaty stanowią dla Muzeum niezwykle cenny nabytek, potwierdzający autentyczność rekonstrukcji więzienia Pawiak przy ul. Dzielnej”[5].

Do listu zostało dołączone pokwitowanie nr 11/78, zawierające spis przyjętych przedmiotów z adnotacją, że zostały one wpisane do księgi nabytków pod nr. 128−130/78, a na pokwitowaniu podpisała się Główna Inwentaryzator Maria Banasik[6].

Dlaczego Ojciec podarował te rzeczy do Muzeum? Powody były trzy. Po pierwsze: jako historyk sztuki wiedział, że zdjęcia, które wykonywał tuż po wojnie, dokumentowały zniszczenia Warszawy, zaś Pawiak, którego budynek zaprojektował wspaniały architekt pochodzenia włoskiego – Henryk Marconi (1792−1863), był jednym z charakterystycznych budynków miasta, wpisującym się w jego historię, a przede wszystkim w historię walk niepodległościowych Polaków. Po drugie: jako muzealnik wiedział, co może przydać się w muzeum i wyjaśnił to w swoim liście. Wydaje mi się zresztą, że właśnie wtedy widziałam Pawiak od środka po raz pierwszy, bo na pewno to Ojciec pierwszy pokazywał mi Muzeum, a miało to miejsce kiedy miałam mniej więcej 10−11 lat. Wreszcie po trzecie: więźniami Pawiaka byli Ojca znajomi, a także nasi krewni – Orliccy. Rodzona siostra mojego pradziadka Antoniego Adamskiego – Henryka (1878−1944), po mężu Orlicka, miała troje dzieci: Wacława (1900−1984) mjr. Wojska Polskiego, wykładowcę w tajnej szkole podchorążych, Wandę Poniatowską (1901−1944), kolporterkę podziemnej prasy i Halinę Czekańską (1896−1974)[7]. Jak napisał mój Ojciec we wspomnieniach:

17 lutego dotknął naszą rodzinę bolesny cios. Aresztowano mego wuja, Wacława Orlickiego. Gestapo wpadło w nocy. Aresztowano go razem z kuzynem, Stanisławem Bajerem. Najpierw zabrano ich na Szucha, później na Pawiak. Niebawem też wuj znalazł się w Buchenwaldzie, a Stanisław Bajer w Oświęcimiu. Siostra wuja, ciotka Halina Czekańska, wraz ze swą siostrą, ciotką Wandą Poniatowską, i ich matką co tydzień wysyłały paczki z żywnością do Buchenwaldu i Oświęcimia. O tym, że wuj brał bardzo czynny udział w konspiracji, wiedziałem. Rodzice nie kryli tego przede mną. Mówiło się w domu, że to obowiązek każdego Polaka. Najczęściej nie padały przy tym nazwiska i nie wspominano o żadnych szczegółach[8].

Wacław Orlicki[9] w Buchenwaldzie otrzymał numer 12391, a po wojnie wyemigrował do Australii, gdzie założył rodzinę. Jego potomkowie niedawno mnie odnaleźli przez internet. Leon Wanat[10] w swojej książce Za murami Pawiaka wymienia Orlickiego, jak też jego kuzyna Stanisława Bajera[11]. Warto jednak w tym momencie wspomnieć, że w konspiracji był także mój dziadek, inżynier, specjalista od wodociągów i kanalizacji Bronisław Piekarski (1901−1960) – we wrześniu 1939 roku był dowódcą 2. Kompanii I Batalionu Pracy Obrony Warszawy, a w Powstaniu Warszawskim kwatermistrzem batalionu „Oaza”.

Na Pawiak trafiła też wspomniana już Wanda Poniatowska z matką – Henryką Orlicką, a we wspomnieniach Ojciec napisał:

„14 listopada [1943 – MKP] naszą rodzinę dotknął kolejny cios. W mieszkaniu wuja Wacka Orlickiego aresztowano jego siedemdziesięcioletnią matkę, Henrykę, oraz jej córkę, siostrę wuja, Wandę Poniatowską. O tym, że ciotka Wanda była kolporterką prasy podziemnej, wiedziałem doskonale. Obie kobiety znalazły się na Pawiaku”[12].

Z dalszej części ojcowskich wspomnień można dowiedzieć się, że

„10 lutego [1944 –MKP] w ruinach getta rozstrzelano ciotkę Henrykę Orlicką, a 11 lutego ciotkę Wandę Poniatowską. Obie te wiadomości uzyskała ciotka Halina Czekańska w dwa dni po śmierci ciotek. W domu zapanowała żałoba”[13].

O rozstrzelaniu ich w dniu 10 i 11 lutego 1944 roku pisał Leon Wanat w wydanych w 1960 roku wspomnieniach zatytułowanych Za murami Pawiaka[14], a także Anna Czuperska-Śliwicka w książce Cztery lata ostrego dyżuru, która ukazała się w 1965 roku[15]. Wśród więźniów Pawiaka był kierownik prywatnej szkoły nr 115 (dziś im. Wandy Turowskiej) przy ul. Powsińskiej 1, do której chodził Tata – Stanisław Boczar (1880−1940)[16], aresztowany za to, że powiedział dzieciom, żeby nie przychodziły do szkoły 3 maja, bo jest święto narodowe. Jak napisał we wspomnieniach Ojciec kilka dni później:

„10 maja kierownik został wezwany do Schulamtu, gdzieś na Daniłowiczowską. Nie wrócił do domu. Po kilku dniach zaczął przysyłać grypsy z Pawiaka. Aresztowanie jego spowodował były nauczyciel języka niemieckiego w którymś z warszawskich gimnazjów, volksdeutsch i niemiecki inspektor szkolny”[17].

Stanisław Boczar został 21 września wywieziony do Auschwitz, gdzie zginął[18].

Więźniarką Pawiaka była też sąsiadka Ojca. We wspomnieniach napisał:

Na wiosnę 1942 roku aresztowano panią Wandę Kamińską, córkę właściciela sklepu z artykułami żelaznymi na Sadybie. Było publiczną tajemnicą, że pani Wanda tkwi po uszy w konspiracji, stale bowiem miała świeżą tajną prasę. Ktoś ją musiał sypnąć. Siedziała na Pawiaku. Interwencje w gestapo, próby łapówek nie odniosły skutku. Wywieziono ją do obozu[19]. Wspomina o niej także Leon Wanat[20], dodając informację, że obóz przetrwała.

Ale więźniami Pawiaka byli też przyjaciele rodziny. Należeli do nich m.in. Zofia z Ziepultów Maszewska (1914−1944). Jej mężem był inżynier Zdzisław Maszewski (1914−1944), z którym dziadek współpracował przed wojną w czasie kanalizowania Nowego Dworu Mazowieckiego i Twierdzy Modlin. Maszewski w czasie okupacji działał w konspiracji. Był we Wrocławiu szefem komórki Wydziału Wywiadu Ofensywnego Zachód (Wd 67) Oddziału Informacyjno-Wywiadowczego Komendy Głównej AK. Zorganizował placówkę wywiadu ofensywnego pod kryptonimem „Stragan” („Sobótka” 1973) i był szefem tej komórki. Jej zadaniem było rozpracowywanie tajemnic niemieckiego przemysłu zbrojeniowego. Wsypę spowodował osławiony Ludwik Kalkstein (1920−1994). W toku śledztwa inż. Maszewski osłaniał swych towarzyszy i współpracowników. W dniu 21 lipca 1944 roku, wyrokiem Volksgerichthof Senatu 2 w Berlinie, został skazany na śmierć. Wyrok przez zgilotynowanie wykonano 11 września w więzieniu w Brandenburgu. Do żony Maszewskiego mój Ojciec mówił per „ciociu”. Tak opisuje ją we wspomnieniach, przytaczając historię z ukrywaniem jej po aresztowaniu męża.

W końcu maja przyszła do nas niespodziewanie ciotka Maszewska. Pana Zdzisława aresztowano we Wrocławiu. Ją zdołano ostrzec. Musiała natychmiast opuścić mieszkanie i ukryć się. Natychmiast też przyjechała do rodziców. Wyjaśniła się dla mnie tajemnica wyjazdu pana Zdzisława do Niemiec. Pojechał tam jako zaprzysiężony żołnierz podziemia. Ta decyzja wymagała wyjątkowego poświęcenia z jego strony. Niełatwo było mu przyjąć na siebie dla dobra sprawy imię zdrajcy, jakim go w Ursusie okrzyczano, gdy zgłosił chęć wyjazdu. Ojciec wiedział o motywach jego decyzji, dlatego też ciotka przyjechała do nas. Gestapo aresztowało obydwie siostry pana Zdzisława: Jadwigę Lenkiewicz zabrano z jej mieszkania przy ulicy Puławskiej, a Leonardę Jeleńską z fabryki cukierków, w której była zatrudniona. Obydwie torturowano na Szucha, jednakże nie wydały nikogo. Wobec całkowitej wsypy ciotka Zosia została u nas. Dla mnie była to duża frajda. Do domu przybył ktoś nowy. Ciotka nie mogła wychodzić do miasta. Nie mogła ryzykować legitymowania. Musiała otrzymać nową „lewą” kenkartę, ze zmienionym nazwiskiem, a to wymagało czasu. Z chwilą zamieszkania ciotki u nas nie mogły się już w naszym domu odbywać komplety. Trzeba było przecież zachować ostrożność. Tym bardziej że doszły nowe okoliczności. Ciotka Zosia nieraz wychodziła na krótkie spacery, czasami brała ze sobą Janka[21]. Okazało się to wkrótce niebezpieczne, ponieważ gdy tylko rodzice przywieźli Janka, po Sadybie zaczęły kursować plotki, że za grube dolary przechowują żydowskie dziecko, a teraz gdy zobaczono z nim ciotkę, dodano, że przechowują również Żydówkę. Wyrabianie fałszywej kenkarty trwało ponad miesiąc. Żeby zrobić do niej zdjęcie, ciotka musiała zmienić nieco swój wygląd. U jednego fryzjera obcięła piękne długie warkocze, u drugiego utleniła włosy. Nazywała się teraz Zofia Kowalska. Trzeba było następnie wynaleźć dla ciotki bezpieczną melinę. Z pomocą przyszła cioteczna siostra ojca, ciotka Stenia Ruszczykowska, która zaprotegowała ciotkę Zosię do pracy w majątku Dalbożek koło Mogielnicy. Niebawem też ciotka Zosia tam wyjechała[22].

Po kilku miesiącach Zofi a Maszewska znów jednak zawitała do dziadków, co Ojciec opisał w sposób następujący:

(…) zjawiła się u nas niespodziewanie ciotka Zosia Maszewska. Towarzyszył jej jakiś mężczyzna. Nie zapamiętałem jego twarzy. Ze względu na wsypę, jaka nastąpiła z kolei w Dalbożku, ciotka poczuła się zagrożona, przyszła więc do rodziców po radę i ratunek. Wobec ostatnich wypadków na Sadybie mieszkanie nasze nie było jednak bezpieczne. Mama wyjaśniła to ciotce Zosi. Nie trzeba jej było więcej, zrozumiała. Ucałowała nas serdecznie i wyszła wraz ze swym towarzyszem. Nie przypuszczałem wówczas, że widzimy się po raz ostatni. W kilka dni potem dotarła do nas wiadomość o aresztowaniu ciotki Zosi. Jak się dowiedzieliśmy, bezpośrednio od nas ciotka pojechała na ulicę Tyniecką, do niejakiej pani Trebertowej, żeby jej zostawić pieniądze dla właścicielki Dalbożka, Marty Walewskiej, za sprzedaną ziemię. Zanocowała na Tynieckiej, gdyż następnego dnia miała odebrać nową fałszywą kenkartę. Gdy nazajutrz zjawił się towarzysz ciotki z kenkartą, w chwilę potem weszło do mieszkania dwóch Niemców, wylegitymowali obecnych i przeprowadzili rewizję. Z łatwością znaleźli banknoty.

Zastrzelili towarzysza ciotki, ją postrzelił ciężko w kręgosłup, zgarnęli pieniądze i wyszli. Wkrótce na Tyniecką zajechało gestapo i zabrało sparaliżowaną wskutek postrzału ciotkę do szpitala, a potem na Pawiak. Wiedzieli widocznie, kogo mają w rękach[23].

Zofię Maszewską tuż przed wybuchem Powstania Warszawskiego rozstrzelano w ruinach getta. Została upamiętniona nie tylko przez Tatę, we wspomnieniach pisanych z perspektywy chłopca, któremu wojna zabrała dzieciństwo, ale też przez dr Annę Czuperską-Śliwicką (1908−1988) we wspomnianej już książce Cztery lata ostrego dyżuru, w której napisała:

„Ta bohaterska, młodziutka, o cygańskiej urodzie kobieta, na wpół bezwładny kadłub, otoczona była szczególnie troskliwą opieką. Krótko przebywała w szpitalu na Serbii; stracono ją w ruinach Getta”[24].

Wspominał o niej także Leona Wanat w swojej książce Za murami Pawiaka[25]. W moich rodzinnych pamiątkach pozostała jej fotografia – pięknej czarnowłosej kobiety w białym szalu, przytulonej do mojej prababci Karoliny z Przybytkowskich Adamskiej (1884−1969).

Ojciec, od kiedy sięgam pamięcią, żył historią II wojny światowej, Powstania Warszawskiego i Warszawy. To on pokazał mi Pawiak, to z nim byłam w Mauzoleum na Szucha, po którym oprowadzał nas oboje Michał Issajewicz ps. Miś (1921−2012) – uczestnik akcji na Kutscherę. Negatywy zdjęć Ojca, pokazujących w większości zniszczenia wojenne, przekazałam do Archiwum Akt Nowych pod warunkiem, że zostaną zdigitalizowane i udostępnione publicznie. Wiem, że dla Ojca było bardzo ważne, by pamięć o dziejach jego miasta została utrwalona, a dokumentowanie wojennych zniszczeń Stolicy uważał za swój obowiązek warszawiaka i historyka sztuki.

Małgorzata Karolina Piekarska


[1] Maciej Piekarski, Tak zapamiętałem, PIW, Warszawa 1979, s. 269.

[2] Stefania z Ruszczykowskich Krosnowska, ps. Stenia, Bogda, Oborska (1913−1991). Od początku okupacji niemieckiej zaangażowana w działalność konspiracyjną w ramach Służby Zwycięstwu Polski (SZP), Związku Walki Zbrojnej (ZWZ) i Armii Krajowej. Była informatorką, sekretarką i łączniczką w grupie inżyniera chemika Henryka Zagrodzkiego ps. Łęski, Znicz, Magik (1908−1971), który był kierownikiem sieci terenowej na Generalne Gubernatorstwo, siatki ofensywnego wywiadu zachodniego o kryptonimie „Lombard”.

[3] „Rocznik Humanistyczny Towarzystwa Naukowego KUL” 1957, t. 6, z. 4, s. 283−296.

[4] Maszynopis w posiadaniu Małgorzaty Karoliny Piekarskiej.

[5] Dokument w posiadaniu Małgorzaty Karoliny Piekarskiej.

[6] Dokument w posiadaniu Małgorzaty Karoliny Piekarskiej.

[7] Więźniarka Ravensbrück, wdowa po Stanisławie Czekańskim (1894−1940) więźniu obozu w Kozielsku, zamordowanym w Katyniu. Lista wywozowa: L.W. 036/2 16 IV 1940 AM 3991.

[8] M. Piekarski, op. cit., s. 66.

[9] Przybył na Pawiak 17 lutego 1943 r. (AGK, sygn. II707/86).

[10] Leon Wanat, Za murami Pawiaka, KiW, Warszawa 1958, s. 388.

[11] Ibidem, s. 326.

[12] M. Piekarski, op. cit., s. 83.

[13] Ibidem, s. 87−88.

[14] L. Wanat, op. cit., s. 388, 396.

[15] Anna Czuperska-Śliwicka, Cztery lata ostrego dyżuru, Czytelnik, Warszawa 1965, s. 235.

[16] Aresztowany 10 maja 1940 r., wywieziony do Auschwitz 21 września 1940 r.

[17] M. Piekarski, op. cit., s. 55.

[18] L. Wanat, op. cit., s. 331.

[19] M. Piekarski, op. cit., s. 55.

[20] L. Wanat, op. cit., s. 360.

[21] Moi dziadkowie w czasie okupacji wzięli na wychowanie dziecko z Zamojszczyzny – 2,5-letniego Jana Tchórza.

[22] M. Piekarski, op. cit., s. 74−75.

[23] Ibidem, s. 80.

[24] A. Czuperska-Śliwicka, op. cit., s. 384.

[25] L. Wanat, op. cit., s. 381.

Przekazanie archiwum Macieja Piekarskiego do AAN w mediach

Rozmowa z Małgorzatą Karoliną Piekarską na temat przekazania archiwów fotograficznych Ojca – muzealnika i varsavianisty Macieja Piekarskiego do Archiwum Akt Nowych.
https://www.polskieradio.pl/399/7980/Artykul/3443008,archiwa-fotograficzne-muzealnika-i-varsavianisty-macieja-piekarskiego-w-archiwum-akt-nowych

Archiwalia varsavianisty Macieja Piekarskiego przekazano do Archiwum Akt Nowych
https://dzieje.pl/dziedzictwo-kulturowe/archiwalia-varsavianisty-macieja-piekarskiego-przekazano-do-archiwum-akt

Archiwalia varsavianisty Macieja Piekarskiego przekazano do Archiwum Akt Nowych https://epochtimes.pl/archiwalia-varsavianisty-macieja-piekarskiego-przekazano-do-archiwum-akt-nowych

Przekazanie archiwaliów Macieja Pawła Piekarskiego
https://www.aan.gov.pl/a,1210,przekazanie-archiwaliow-macieja-pawla-piekarskiego

Fotografie Macieja Piekarskiego w AAN
https://www.rdc.pl/podcast/sekrety-mazowsza_XNJ75FKcN28qHJSW6US5?episode=DLmG75HseEZVou31uXsn

Przekazanie archiwum fotograficznego Macieja Piekarskiego do Archiwum Akt Nowych

Archiwum Akt Nowych zaprasza na uroczyste przekazanie archiwum fotograficznego Macieja Piekarskiego do Archiwów Państwowych. Uroczystość będzie miała miejsce 21 października 2024 r o g. 12:00 w Archiwum Akt Nowych przy ul. Hankiewicza 1 w Warszawie.

Szczególnie zapraszamy wszystkich, którzy znali autora, ze szczególnym uwzględnieniem jego uczniów rozproszonych po Polsce i świecie.

Kilka fotografii z obszernego archiwum można obejrzeć tutaj…
https://warszawa.naszemiasto.pl/starowka…/ar/c1-7392572

Wśród zdjęć: Warszawa, ale też Krasnystaw lat 50., który fotografował, gdyż to miasto kanalizował jego ojciec – Bronisław Piekarski (1901-1960).

Spotkanie na Mokotowie

W najbliższy wtorek na Mokotowie odbędzie się spotkanie autorskie z Małgorzatą Karoliną Piekarską pod hasłem „Mokotów w życiu i książkach Małgorzaty Karoliny Piekarskiej i Macieja Piekarskiego”.

 15 listopada 2022
 godz. 17:30
 Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży nr 125 (ul. Czerniakowska 38a)

Obowiązują zapisy w Ośrodku Edukacji Kulturalnej „Sadyba” pod numerami  22 642 59 08 i 608 554 398.

Chcieliśmy być wolni

Autorpraca zbiorowa
WydawnictwoW.A.B. / GW Foksal
Rok wydania2022
Oprawatwarda
Liczba stron528
Format19.0 x 23.5 cm
Numer ISBN978-83-280-9145-0
Data premiery2022.07.11

Gdzie znajdowała się najważniejsza w powstańczej Warszawie barykada? Dlaczego przed „krową” nie należało chować się w bramie? Kiedy Powstanie Warszawskie objęło Puszczę Kampinoską? Dlaczego na powstańczym Murze Pamięci można odnaleźć nazwiska lotników amerykańskich, brytyjskich i kanadyjskich? Na te i inne pytania odpowiadają nasi historycy w książce „Chcieliśmy być wolni. Powstanie Warszawskie 1944” – przekrojowej publikacji o jednym z najważniejszych wydarzeń w historii Polski. To książka zarówno dla miłośników historii Powstania, jak i dla osób, które dopiero chciałyby dowiedzieć się, co dokładnie wydarzyło się w Warszawie latem 1944 roku.

„Chcieliśmy być wolni i wolność sobie zawdzięczać” – słowa te wypowiedział wicepremier polskiego rządu Jan Stanisław Jankowski 1 września 1944 roku, a więc dokładnie w piątą rocznicę wybuchu II wojny światowej. Padły one w sercu Warszawy, o którą od miesiąca walczyli Powstańcy. To właśnie te słowa umieszczono przy wejściu na ekspozycję główną Muzeum Powstania Warszawskiego. Są mottem, które towarzyszy zwiedzającym podczas podróży przez historię 63 dni walk. Słowa Jana Stanisława Jankowskiego zostały także tytułem najnowszej książki wydanej przez Muzeum Powstania Warszawskiego.

Choć publikacji poświęconych wydarzeniom z sierpnia i września 1944 roku nie brakuje, wiele z nich to specjalistyczne opracowania, przeznaczone głównie dla znawców tematu. Z kolei książki popularnonaukowe zazwyczaj nie obejmują całości zagadnień i brak im nowoczesnej, atrakcyjnej formy.

Pomysł, aby opowiedzieć historię Powstania Warszawskiego, miał kilka źródeł. Część zespołu autorskiego miała okazję uczestniczyć w tworzeniu Muzeum Powstania Warszawskiego i pracować nad jego ekspozycją. Wszyscy zaś przygotowywali dla Muzeum wystawy czasowe i materiały uzupełniające wystawę główną. Nie bez znaczenia były też bezpośrednie kontakty ze zwiedzającymi oraz – przede wszystkim – z Powstańcami. Uświadomiły one konieczność przygotowania opracowania, które odwiedzający Muzeum zabiorą do domu. Czegoś więcej niż zwykły katalog eksponatów lub kartki kalendarza z 1944 roku, które można zbierać na ekspozycji. Celem było zaproponowanie odbiorcom – także tym, których drogi jeszcze nie zawiodły do Muzeum – popularnonaukowego kompendium wiedzy o Powstaniu. Może właśnie ta książka zainspiruje ich do wizyty w Muzeum Powstania Warszawskiego?

Opowieść o jednym z najważniejszych wydarzeń w dziejach Polski przygotowała grupa historyków pracujących w Muzeum Powstania Warszawskiego. Książka stanowi summę ich wiedzy fachowej oraz muzealnego doświadczenia, a także setek godzin spędzonych wśród Powstańców. Dzięki temu powstała publikacja, która pokazuje 63 dni walki z Niemcami na kilku poziomach. Oprócz głównej narracji czytelnicy znajdą tu „piguły” tematyczne, syntetycznie opisujące najistotniejsze problemy i prezentujące biogramy bohaterów wydarzeń. Całość dopełniają fotografie, dokumenty, cytaty i mapy.

Materiał został podzielony na siedem rozdziałów: sześć pierwszych opowiada o tym, jak do Powstania doszło, mówi o przebiegu walk, o Warszawie popowstańczej oraz o późniejszych latach. Ostatni rozdział jest zbiorem krótkich relacji uczestników Powstania.

Przystępny język, atrakcyjna szata graficzna, nieznane wcześniej materiały i fakty – to wszystko wyróżnia książkę na tle innych opracowań dotyczących historii powstańczej Warszawy.

Za przygotowanie publikacji (teksty i wybór zdjęć) odpowiedzialny był sześcioosobowy zespół: Rafał Brodacki, dr Paweł Brudek, Michał Tomasz Wójciuk (wieloletni pracownicy Muzeum Powstania Warszawskiego i autorzy publikacji dotyczących Powstania), Katarzyna Utracka (pracownik MPW, współtwórczyni wystawy głównej Muzeum i autorka licznych opracowań dotyczących Powstania), dr Paweł Ukielski (zastępca dyrektora MPW ds. merytorycznych, współtwórca wystawy głównej Muzeum, autor publikacji dotyczących historii najnowszej), dr hab. Andrzej Zawistowski (prof. SGH, autor kilkuset publikacji naukowych i popularnonaukowych, pracownik Ośrodka Badań nad Totalitaryzmami Instytutu Pileckiego).

W ostatnim rozdziale wykorzystano fragment wspomnień Macieja Piekarskiego z książki Tak zapamiętałem.

Źródło: Muzeum Powstania Warszawskiego

Zakup książki: https://sklep.1944.pl/pl/p/Chcielismy-byc-wolni/472

Premiera w Domu Spotkań z Historią

Wydawnictwo Trzecia Strona zaprasza w czwartek 26 stycznia 2017 r. o g. 18:30 do Domu Spotkań z Historią (Warszawa, ul. Karowa 20) na uroczystą premierę książki pt. „Syn dwóch matek”.
W spotkaniu weźmie udział współautorka książki Małgorzata Karolina Piekarska, poprowadzi je dziennikarka Dobromiła Skalska, a fragmenty przeczytają aktorzy: Barbara Dziekan i Zacharjasz Muszyński.

Całość spotkania uświetni film oraz pokaz zdjęć z domowego archiwum rodzinnego, które pozwolą zajrzeć za karty książki i zobaczyć bohaterów powieści.

Każda rodzina to historia. Książka SYN DWÓCH MATEK to historia o zagładzie Zamojszczyzny pokazanej przez pryzmat losów Jana Tchórza, dziś gospodarza we wsi Borowina Starozamojska, wtedy dwuipółletniego chłopca dwukrotnie wydzieranego od matki: raz – biologicznej, drugi raz – adopcyjnej. To także historia o osobistym przeżywaniu tego dramatu przez współautorkę, która jako dziewięcioletnia dziewczynka odkrywa tą rodzinną historię.

Rodzina to nie tylko więzy krwi. To ludzie w naszym życiu, z którymi łączy nas los.
„Wszystko zaczęło się od tekstu mojego zmarłego w 1999 roku ojca. Reportaż „Wojenne losy rodziny Tchórzów” napisał w 1978 roku. Miał do tego tekstu i tej historii niezwykle emocjonalny stosunek. Nic dziwnego. To jego rodzice, a moi dziadkowie w 1943 roku wzięli z sierocińca dziecko, które pochodziło ze słynnego, jadącego podobno do Oświęcimia transportu śmierci. Nikt nie znał jego imienia ani pochodzenia. Po Sadybie, gdzie mieszkali dziadkowie, krążyły zresztą plotki, że to Żyd, bo czarny i z czarnymi oczkami. A przecież za przechowywanie Żyda w okupowanej Polsce groziła kara śmierci. Jan Tchórz to po prostu mój stryj.” – Małgorzata Karolina Piekarska

syn-dwoch-matekTytuł: Syn dwóch matek
Seria: Reportaż! Fakty to nie wszystko
Autorzy: Małgorzata Karolina Piekarska, Maciej Piekarski
Wydawnictwo: Trzecia Strona
Ilość stron: 250
Numer wydania: I
Data premiery: 2016-10-27
Rok wydania: 2016
ISBN: 978-83-64526-38-1
ilustracje:  archiwa rodzinne Małgorzaty Karoliny Piekarskiej i Jana Tchórza, archiwum Muzeum Zamojskiego, archiwum Przedszkola Samorządowego im. Wandy Cebrykow w Zwierzyńcu

O książce:

Książka o zagładzie Zamojszczyzny pokazana przez pryzmat losów Jana Tchórza, dziś emerytowanego gospodarza we wsi Borowina Starozamojska. Wtedy 2,5-letniego chłopca dwukrotnie wydzieranego od matki – raz biologicznej, drugi raz adopcyjnej.

W 1943 roku Janina i Bronisław Piekarscy, rodzice Macieja Piekarskiego wzięli z sierocińca pozbawione rodziców dziecko o nieznanej tożsamości, uratowane przez warszawskich kolejarzy z tzw. transportu śmierci. Ta decyzja na zawsze splotła ze sobą losy dwóch rodzin.

Autorami są zmarły w 1999 roku Maciej Piekarski i jego córka Małgorzata Karolina Piekarska. To swoisty dwugłos, w którym napisany w latach 70-tych reportaż przeplata się ze współczesną opowieścią, jaką snuje zmarłemu Ojcu córka. Opowiada mu, jak przed laty odebrała historię swojego przybranego Stryja, jak zmieniła ona jej spojrzenie na świat oraz o obecnych losach Jana Tchórza. Książka jest próbą odpowiedzi na pytanie: czy wojna i jej okrucieństwo istnieją tylko dopóki żyje ostatni świadek?